Tegoroczna kwesta na Starym Cmentarzu w Jaśle będzie poświęcona ratowaniu kolejnego zabytkowego nagrobka znajdującego się na tej historycznej nekropolii. Zebrane środki zostaną przeznaczone na konserwację i rekonstrukcję nagrobka Józefy Plassiard, zmarłej 14 grudnia 1900 roku. Pomnik, mimo zachowanej oryginalnej formy i wartościowych detali rzeźbiarskich, nosi dziś wyraźne ślady upływu czasu i wymaga kompleksowych prac konserwatorskich.

Józefa Plassiard

Informacje o zmarłej zachowały się w księgach zmarłych parafii Fara w Jaśle. Józefa Plassiard była córką Andrzeja Plassiarda i Marii Folusiewicz. Nie założyła rodziny. Zmarła w wieku 78 lat, a jako przyczynę śmierci zapisano starość. W księdze odnotowano również, że przed śmiercią została zaopatrzona świętymi sakramentami.

Jej nagrobek znajduje się w sektorze II Starego Cmentarza w Jaśle i posiada numer ewidencyjny S II nr 402. Jest jednym z tych obiektów, które zwracają uwagę nie monumentalnością, lecz starannością wykonania, proporcjami i detalem charakterystycznym dla dobrej klasy pracowni kamieniarskiej przełomu XIX i XX wieku.

Nagrobek z piaskowca z Sobolowa

Pomnik wykonano z piaskowca z Sobolowa. Jego forma jest rozbudowana i starannie opracowana. Nagrobek składa się z podstawy oraz czterech zachowanych elementów konstrukcyjnych. Pierwotnie całość wieńczył jeszcze piąty element w formie krzyża, który nie zachował się do naszych czasów.

Trzon pomnika został opracowany w sposób nadający bryle wyraźną architektoniczną strukturę. Szczególnie widoczne jest ukształtowanie czterech narożników, które porządkują kompozycję i podkreślają formę cokołu. Dzięki temu nagrobek, mimo stosunkowo zwartej bryły, ma wyraźnie reprezentacyjny charakter.

Na cokole widoczna jest sygnatura wykonawcy: „J. Sroczyński JASŁO”. To szczególnie cenny element, ponieważ pozwala powiązać nagrobek z lokalną pracownią kamieniarską. Sygnowane pomniki są ważnym źródłem wiedzy o dawnych rzemieślnikach i warsztatach działających w Jaśle oraz o poziomie lokalnego kamieniarstwa sepulkralnego.

Symbolika reliefu

Najbardziej charakterystycznym elementem dekoracyjnym nagrobka jest dobrze zachowany relief przedstawiający skrzyżowane liście dębu i lauru przewiązane wstęgą. Motyw ten ma rozbudowaną symbolikę funeralną i nie został zastosowany przypadkowo.

Laur od wieków oznaczał zwycięstwo, chwałę i nagrodę. W symbolice cmentarnej odnosił się do triumfu ducha nad śmiercią oraz do nagrody życia wiecznego. Dąb symbolizował natomiast siłę, trwałość i nieśmiertelność. W kontekście nagrobnym oznaczał również pamięć, która powinna przetrwać mimo upływu czasu.

Połączenie obu motywów tworzy czytelne przesłanie odnoszące się zarówno do życia wiecznego, jak i do trwania pamięci o osobie zmarłej. Relief pozostaje jednym z najlepiej zachowanych elementów pomnika i ma dużą wartość artystyczną.

Czas zaciera inskrypcję

Najbardziej zagrożonym elementem nagrobka jest inskrypcja. Napis został wykonany techniką żłobienia wgłębnego bezpośrednio w kamieniu. W wyniku wieloletniego oddziaływania warunków atmosferycznych, zabrudzeń i naturalnej erozji powierzchni piaskowca znaczna część liter uległa zatarciu.

Czytelne pozostają przede wszystkim imię i nazwisko zmarłej oraz data jej śmierci. Napis znajdujący się poniżej daty zgonu jest obecnie nieczytelny. Postępująca degradacja kamienia powoduje, że bez podjęcia prac konserwatorskich kolejne fragmenty inskrypcji mogą zostać bezpowrotnie utracone.

Widoczne są również zabrudzenia powierzchni, nawarstwienia biologiczne oraz miejscowe uszkodzenia materiału. Piaskowiec jest materiałem podatnym na niszczące działanie wilgoci, zmian temperatury oraz mikroorganizmów, dlatego zachowanie takiego pomnika wymaga odpowiednio zaplanowanych i przeprowadzonych prac.

Brakujący krzyż powinien powrócić

Jednym z najważniejszych problemów konserwatorskich jest brak pierwotnego zwieńczenia nagrobka. W górnej części pomnika zachował się metalowy trzpień, który wskazuje miejsce mocowania nieistniejącego już krzyża.

Przy renowacji konieczne będzie poszukiwanie analogicznych realizacji z tego samego okresu i, jeśli będzie to możliwe, również pomników pochodzących z tego samego warsztatu kamieniarskiego. Pozwoli to ustalić prawdopodobny wygląd utraconego elementu i przygotować rekonstrukcję zgodną z historyczną formą nagrobka.

Nie chodzi przy tym o stworzenie dowolnego nowego zwieńczenia, lecz o możliwie wierne odtworzenie brakującego elementu na podstawie zachowanych analogii. Dopiero wtedy pomnik będzie mógł odzyskać swoje pierwotne proporcje i kompozycję.

Kolejny zabytek, który możemy wspólnie ocalić

Nagrobek Józefy Plassiard jest świadectwem historii Starego Cmentarza w Jaśle, lokalnego rzemiosła kamieniarskiego i kultury sepulkralnej przełomu XIX i XX wieku. Zachowane detale pokazują, że nie był to przypadkowy, prosty pomnik, lecz starannie zaprojektowane i wykonane dzieło o przemyślanej symbolice.

Tegoroczna kwesta będzie służyła zabezpieczeniu tego obiektu przed dalszą degradacją, oczyszczeniu i konserwacji kamienia, zabezpieczeniu zachowanych elementów, poprawie czytelności inskrypcji oraz odtworzeniu brakującego zwieńczenia, jeśli pozwolą na to ustalenia konserwatorskie.

Każdy uratowany nagrobek to nie tylko kolejny odnowiony obiekt. To zachowany fragment historii miasta, pamięć o dawnych mieszkańcach Jasła i materialny ślad ludzi, którzy tworzyli to miejsce ponad sto lat temu. Dzięki wsparciu osób odwiedzających Stary Cmentarz możemy sprawić, że nagrobek Józefy Plassiard odzyska swoją dawną formę i przetrwa dla kolejnych pokoleń.